OP/ED: Bushati: Δύο αλλαγές και ένα μάθημα

OP/ED: Bushati: Δύο αλλαγές και ένα μάθημα

Του Ditmir Bushati*

Η απόφαση της Ελλάδας να επεκτείνει τα χωρικά ύδατα στα 12 μίλια στο Ιόνιο είναι ένα σαφές πολιτικό μήνυμα που αντικατοπτρίζει τις αλλαγές των δύο τελευταίων ετών. Αυτή είναι η πρώτη επέκταση μετά το τέλος του Β ‘Παγκοσμίου Πολέμου και έρχεται μετά τη σύναψη συμφωνιών οριοθέτησης με την Ιταλία και την Αίγυπτο, την επανεκκίνηση των διερευνητικών συνομιλιών με την Τουρκία, καθώς και τη δημόσια δήλωση ότι θα πραγματοποιηθεί οριοθέτηση του θαλάσσιου χώρου με την Αλβανία από το διεθνές δικαστήριο.

Αν και η κίνηση της Ελλάδας έχει επιπτώσεις μόνο στην επέκταση των χωρικών της υδάτων στο Ιόνιο Πέλαγος, ο Πρωθυπουργός Μητσοτάκης δήλωσε ότι είναι δικαίωμα της Ελλάδας να επεκτείνει τα χωρικά της ύδατα όποτε και όπου το επιλέξει, συμπεριλαμβανομένης της νότιας Κρήτης και αλλού. Αυτή η θέση βασίζεται στη συνοδευτική δήλωση επικύρωσης της Σύμβασης του Montego Bay για το Δίκαιο της Θάλασσας από την Ελλάδα, όπου γίνεται αποδεκτή η προσωρινή εφαρμογή χωρικών υδάτων στα 6 ναυτικά μίλια, έχοντας το δικαίωμα επέκτασης στα 12 ναυτικά μίλια σε κάθε κατάλληλη στιγμή.

Ωστόσο, στις συνθήκες που η Τουρκία θεωρεί ότι οποιαδήποτε επέκταση στο Αιγαίο είναι casus belli, είναι σαφές ότι αντιμετωπίζουμε μια αλλαγή στην παραδοσιακή στάση της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής, η οποία είχε πάντα ως στόχο να ξεκινήσει την επέκταση της χωρικής θάλασσας αρχικά από Αιγαίο. Έτσι, αυτή η αλλαγή στάσης στοχεύει στη διαφοροποίηση της αντιμετώπισης των θεμάτων οριοθέτησης του θαλάσσιου χώρου με την Τουρκία, σε σύγκριση με άλλες χώρες, αλλά, εκμεταλλευόμενη όσο το δυνατόν περισσότερο τα προηγούμενα που δημιουργούνται.

Η επανεκκίνηση των ελληνοτουρκικών διερευνητικών συζητήσεων, περισσότερο από μια λύση στα διευρυμένα προβλήματα  μεταξύ των δύο χωρών, στοχεύει στο να ηρεμήσει τα ύδατα μεταξύ τους, να αποφευχθούν οι κυρώσεις της ΕΕ εναντίον της Τουρκίας, αναγνωρίζοντας τον αναντικατάστατο ρόλο της τελευταίας στη Μεσόγειο και τη Μέση Ανατολή, αναμένοντας μια σαφέστερη εικόνα των νέων ισορροπιών στην περιοχή, που αναμένεται να δημιουργηθούν με τη νέα διοίκηση του προέδρου Biden.

Η άλλη αλλαγή σχετίζεται με την εγκατάλειψη της παραδοσιακής ελληνικής θέσης για να δοθεί στα νησιά η μέγιστη δυνατότητα οριοθέτησης μπροστά από την «ξηρά γη». Αυτή η αλλαγή αποδεικνύεται σαφώς στη σύναψη των συμφωνιών για τον θαλάσσιο χώρο με την Ιταλία και την Αίγυπτο.

Η Ιταλία και η Ελλάδα υπέγραψαν συμφωνία για την οριοθέτηση της υφαλοκρηπίδας στις 24 Μαΐου 1977. Το γεγονός ότι δόθηκε μια περιορισμένη επήρεια στο ελληνικό νησί Οθωνοί έχει προκαλέσει τροποποίηση της γραμμής των ίσων αποστάσεις, προκειμένου να επιτευχθεί μια δίκαιη λύση. Με άλλα λόγια, τα μέρη συμφώνησαν για μείωση της επήρειας του ελληνικού νησιού κατά 3,5% έναντι της ηπειρωτικής Ιταλίας. Όσο για τα χωρικά ύδατα, για αυτό το νησί, τα μέρη δέχτηκαν αυτόματα το πλάτος των 12 μιλίων, επειδή η απόσταση μεταξύ αυτών των δύο χωρών είναι μεγαλύτερη από 24 μίλια.

Στις 13 Ιουνίου 2020, η Ιταλία και η Ελλάδα υπέγραψαν συμφωνία για την οριοθέτηση της Αποκλειστικής Οικονομικής Ζώνης, η οποία επιβεβαιώνει τη γραμμή οριοθέτησης της συμφωνίας του 1977. Αυτή η συμφωνία επιτρέπει στους αντίστοιχους αλιευτικούς στόλους να λειτουργούν πέρα από τη γραμμή οριοθέτησης της Αποκλειστικής Οικονομικής Ζώνης, αλλά χωρίς να εισέρχονται στα αντίστοιχα χωρικά ύδατα, σύμφωνα με το κεκτημένο της ΕΕ. Ο διαχωρισμός της Αποκλειστικής Οικονομικής Ζώνης επιτρέπει στις δύο χώρες να ασκήσουν κυρίαρχα δικαιώματα στη χρήση αιολικής ενέργειας, υποβρύχια καλώδια επικοινωνίας, επιστημονική έρευνα και άγρια ζωή.

Παρά την κύρια εστίασή της στο Αιγαίο, η Ελλάδα συνέχισε να συνάπτει συμφωνίες οριοθέτησης με άλλους γείτονες. Αρχικά με την Ιταλία, με την οποία συμμερίζονται την ίδια πολιτική στον τομέα της αλιείας, όπως και τα κράτη μέλη της ΕΕ. Για να συνεχίσει με την Αίγυπτο, με την υπογραφή της συμφωνίας για την οριοθέτηση της υφαλοκρηπίδας και της Αποκλειστικής Οικονομικής Ζώνης, στις 6 Αυγούστου 2020. Ενδιαφέρον είναι το γεγονός ότι η γραμμή οριοθέτησης που έχουν ενσωματώσει τα μέρη σε αυτήν τη συμφωνία είναι μερική. Το σημείο που δεν έχει κλείσει είναι η θαλάσσια περιοχή μπροστά από το ελληνικό κατοικημένο νησί Καστελόριζο, το οποίο βρίσκεται μόλις 2 χλμ. από την Τουρκία. Το ελλιπές κλείσιμο της γραμμής οριοθέτησης Ελλάδας-Αιγύπτου έρχεται ως αποτέλεσμα της έλλειψης συμφωνίας Ελλάδας-Τουρκίας που θα καθορίσει την επίδραση που θα είχε το Καστελόριζο στην υφαλοκρηπίδα και στην Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη. Το νησί του Καστελόριζου επηρεάζει επίσης: (i) τη δυνατότητα οριοθέτησης των θαλάσσιων περιοχών μεταξύ Τουρκίας και Αιγύπτου · (ii) τη θαλάσσια γραμμή οριοθέτησης Τουρκίας-Κύπρου · (iii) τη γραμμή οριοθέτησης Ελλάδας-Κύπρου.

Η συμφωνία μεταξύ Ελλάδας και Αιγύπτου επηρεάζει άμεσα το μνημόνιο που έχει υπογραφεί μεταξύ Τουρκίας και Λιβύης, που αντικατοπτρίζει τη γεωγραφική πραγματικότητα. Έτσι, η γραμμή οριοθέτησης Ελλάδας-Αιγύπτου ξεκινά τη μέτρηση από την Κρήτη και τα νησιά γύρω όπως η Κάρπαθος, το Κουφονήσι, η Κάσος, των οποίων η ύπαρξη στο μνημόνιο Τουρκίας-Λιβύης δεν έχει ληφθεί υπόψη.

Στη συμφωνία μεταξύ Ελλάδας και Αιγύπτου η επήρεια των ελληνικών νησιών στην οριοθέτηση, τόσο για την υφαλοκρηπίδα όσο και για την Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη έχει μειωθεί έως και 10% μπροστά από την ηπειρωτική γη της Αιγύπτου. Δεδομένου ότι η απόσταση μεταξύ Ελλάδας και Αιγύπτου είναι πολύ μεγαλύτερη από 24 μίλια, αυτόματα, τα ελληνικά νησιά έχουν αξιοποιήσει πλήρως το εύρος των χωρικών υδάτων, δηλαδή τα 12 ναυτικά μίλια.

Η Αίγυπτος αποδέχθηκε μερική συμφωνία διατηρώντας παράλληλα την ουδετερότητά της έναντι της ελληνοτουρκικής διαμάχης. Η Ελλάδα, εν τω μεταξύ, έχει εγκαταλείψει την παραδοσιακή της στάση σχετικά με τη μεγιστοποίηση του νησιωτικού αποτελέσματος, προκειμένου να εξασφαλίσει μια συμφωνία που παρακωλύει το μνημόνιο Τουρκίας-Λιβύης. Αν και αυτό το μνημόνιο κατατέθηκε στον ΟΗΕ, αφού υπογράφηκε από τα μέρη στις 27 Νοεμβρίου 2019, ως έκφραση της πολιτικής τους βούλησης, δεν έχει την ίδια νομική αξία με μια διεθνή συμφωνία.

Υπό τις συνθήκες που η Αλβανία και η Ελλάδα θα στραφούν σε διεθνές δικαστήριο για την οριοθέτηση των θαλάσσιων χώρων, η νέα προσέγγιση της Ελλάδας στην άσκηση του δικαιώματος της θάλασσας και την καθιέρωση των προηγουμένων, θα πρέπει να χρησιμεύσει ως μάθημα για εμάς (Αλβανία), για όσο το δυνατόν καλύτερο προσανατολισμό, προκειμένου να επιτευχθεί μια δίκαιη και ειλικρινής διαίρεση στο Ιόνιο Πέλαγος.

Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι η συμφωνία του 2009 μεταξύ Αλβανίας και Ελλάδας, αγνοήθηκε στην πλάτη μας το προηγούμενο του 1977, για τη μείωση της επήρειας του νησιού Οθωνοί στην υφαλοκρηπίδα μπροστά από το ξηρό έδαφος. Αυτό το προηγούμενο επιβεβαιώιηκε επίσης στις πρόσφατες συμφωνίες Ιταλίας-Ελλάδας και Ελλάδας-Αιγύπτου.

Οι παραπάνω συμφωνίες είναι έγκυρες για να κατανοήσουμε ότι παρά την εθνική νομοθεσία για το πλάτος των χωρικών υδάτων, ο διεθνής νόμος της θάλασσας και η αντανάκλαση της αρχής των 12 ναυτικών μιλίων στο αντίστοιχο γεωγραφικό έδαφος υπερισχύουν πάντα.

Η Ελλάδα μοιράζεται χωρικά ύδατα μόνο με την Αλβανία και την Τουρκία, επειδή οι αποστάσεις μεταξύ των ακτών είναι μικρότερες από 24 μίλια. Κατά συνέπεια, σε αντίθεση με τις παραπάνω περιπτώσεις με την Ιταλία και την Αίγυπτο, όπου η αρχή των 12 μιλίων προέρχεται αυτόματα από τη Σύμβαση του Montego Bay για το Δίκαιο της Θάλασσας, χωρίς την ανάγκη να καθοριστεί μια γραμμή οριοθέτησης για τα χωρικά ύδατα, στις περιπτώσεις της Αλβανίας-Ελλάδας και Ελλάδας-Τουρκίας, οι γραμμές οριοθέτησης των χωρικών υδάτων πρέπει να καθοριστούν.

Τα προηγούμενα, ειδικά στην περιοχή, είναι ενδεικτικά των προσδοκιών και των αποτελεσμάτων της διαφοράς που θα πραγματοποιηθεί με την Ελλάδα για την οριοθέτηση του θαλάσσιου χώρου. Ως εκ τούτου, απαιτείται μια συστηματική προσέγγιση των θεσμικών μας οργάνων για να συνεχίσουμε να εργαζόμαστε για να ολοκληρώσουμε τις διαδικασίες οριοθέτησης με την Ιταλία και το Μαυροβούνιο, ως στρατηγική προτεραιότητα και γιατί να θέτουμε προηγούμενα από εμάς. Τελικά, η άσκηση του δικαιώματος της θάλασσας πρέπει να επιβεβαιώσει εκ νέου τη σημασία της μεσογειακής διάστασης της εξωτερικής μας πολιτικής./ibna

Ditmir Bushati είναι πρώην Υπουργός Εξωτερικών της Αλβανίας