Ζάγκρεμπ, 20 χρόνια μετά

Ζάγκρεμπ, 20 χρόνια μετά

Του Ditmir Bushati *

Τον Νοέμβριο του 2000, η ​​Ευρωπαϊκή Ένωση παρουσίασε στο Ζάγκρεμπ τη Διαδικασία Σταθεροποίησης και Σύνδεσης για τις χώρες της Νοτιοανατολικής Ευρώπης. Το εγκριθέν έγγραφο τόνιζε τη σχέση μεταξύ της προόδου των χωρών της περιοχής προς τη δημοκρατία, το κράτος δικαίου, τη συμφιλίωση και την περιφερειακή συνεργασία, αφενός, και την προοπτική ένταξης στην ΕΕ αφετέρου.

20 χρόνια αργότερα, στο έγγραφο που εγκρίθηκε αυτήν την εβδομάδα στη Σύνοδο Κορυφής του Ζάγκρεμπ, στην οποία οι ηγέτες της ΕΕ και των Δυτικών Βαλκανίων συμμετείχαν μέσω τηλεδιάσκεψης, δυστυχώς η θεματολογία δεν έχει τροποποιηθεί δραματικά. Παράλληλα, από το σύνολο των χωρών που συμμετέχουν στη Διαδικασία Σταθεροποίησης και Σύνδεσης, μόνο η Κροατία κατάφερε να ενταχθεί στην ΕΕ το 2013.

Τα θέματα δεν έχουν αλλάξει πολύ μέσα σε αυτά τα 20 χρόνια. Το χάσμα μεταξύ μας και της ΕΕ δεν έχει γεφυρωθεί. Ωστόσο, το γεωπολιτικό πλαίσιο έχει αλλάξει.

Το έτος 2000 σηματοδότησε το τελικό στάδιο ένταξης των χωρών της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης στην ΕΕ. Παράλληλα, καταγράφεται ο θρίαμβος της φιλελεύθερης δημοκρατίας, όπου πρώην ανατολικές κομμουνιστικές χώρες που επιζητούσαν αλλαγή συμμετείχαν σε μια διαδικασία μεταρρύθμισης, εκδημοκρατισμού και οικονομικού μετασχηματισμού. Εκείνη την εποχή, ήταν δύσκολο να αμφισβητηθεί το «ευρωπαϊκό πρότυπο» και οι αξίες της φιλελεύθερης δημοκρατίας, ενώ λίγοι θα πίστευαν ότι η διαδικασία «μίμησης» χωρών της Δυτικής Ευρώπης από τις πρώην χώρες της Ανατολικής Κομμουνιστικής δεν θα γινόταν εύκολα αποδεκτή. Η διεύρυνση, παρά το γεγονός ότι δεν αποτελούσε δημοφιλές θέμα, συζητήθηκε από έμπειρους πολιτικούς, όπως συνέβη με τον Γερμανό Επίτροπο Διεύρυνσης Gunter Verheugen. Οι εκθέσεις παρακολούθησης των μεταρρυθμίσεων διαβάζονταν ως ιερά σενάρια.

Η Ευρωατλαντική Συμμαχία βρισκόταν επίσης στο αποκορύφωμά της, προβάλλοντας τη μεγαλύτερη διεύρυνση στην ιστορία της και περιορίζοντας τη ρωσική επιρροή στην ευρωπαϊκή αρχιτεκτονική ασφάλειας. Ο Richard Holbrooke αναφέρθηκε στις Ηνωμένες Πολιτείες ως μια ευρωπαϊκή δύναμη, όχι απλώς μία δύναμη στην Ευρώπη.

Η χρηματοπιστωτική κρίση του 2008, ακολουθούμενη από την άνευ προηγουμένου προσφυγική κρίση με καταβολές από τη Μέση Ανατολή, έφερε στην επιφάνεια, εκτός από τις οικονομικές και χρηματοοικονομικές διαφορές μεταξύ του Βορρά και του Νότου, τις διαφορές στις αξίες και τη φιλελεύθερη δημοκρατία μεταξύ της Δυτικής και Ανατολικής ΕΕ. Το Brexit αναδείχθηκε επίσης σε πλήγμα για το ευρωπαϊκό σχέδιο. Αυτή η κατάσταση αντικατοπτρίζεται στην ποιότητα και την ταχύτητα της διαδικασίας διεύρυνσης για τα Δυτικά Βαλκάνια.

Παραδόξως, σήμερα έχουμε κράτη μέλη της ΕΕ που ελέγχονται πειθαρχικά για παραβίαση του «ευρωπαϊκού προτύπου», καθώς και υποψήφιες χώρες οι οποίες, παρόλο που βρίσκονται στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων για την ένταξή τους στην ΕΕ εδώ και χρόνια, υπέστησαν δημοκρατική οπισθοδρόμηση.

Αυτός είναι ο κύριος λόγος για τον οποίο το έγγραφο του Ζάγκρεμπ για το 2020 είναι παρόμοιο με εκείνο προ εικοσαετίας, εξαιρούμενης της αντιμετώπισης της πανδημίας. Ο τρόπος με τον οποίο θα συνεργαστεί η ΕΕ με τα Δυτικά Βαλκάνια στην απάντηση στον ιό του Covid-19 μπορεί και πρέπει να αναμορφώσει τις σχέσεις μεταξύ τους.

Παρά τις αδυναμίες της πολιτικής της ΕΕ απέναντι στις χώρες των Δυτικών Βαλκανίων και την εδραίωση του status quo στην περιοχή, συνοδευόμενης από την έλλειψη της απαραίτητης οικονομικής ανάπτυξης και της δημογραφικής μείωσης ως αποτέλεσμα της μετανάστευσης προς τις πιο ανεπτυγμένες χώρες της Ευρώπης, η ΕΕ παραμένει εντούτοις ένας ελκυστικός πόλος για τις χώρες της περιοχής. Το ερώτημα έγκειται στην αποτελεσματικότητα αυτής της πολιτικής.

Επομένως, το πακέτο της ΕΕ ύψους 3,3 δισεκατομμυρίων ευρώ για τα Δυτικά Βαλκάνια πρέπει να συνοδεύεται από έναν ελκυστικό και υπεύθυνο μηχανισμό που συνδυάζει την οικονομική και κοινωνική ανάπτυξη με την πρόοδο των μεταρρυθμίσεων στον τομέα του κράτους δικαίου. Δεν υφίσταται κράτος δικαίου χωρίς οικονομική ανάπτυξη, και δεν υπάρχει βιώσιμη οικονομική ανάπτυξη χωρίς κράτος δικαίου.

Στο βιβλίο τους «Γιατί Αποτυγχάνουν τα Έθνη: Οι Καταβολές της Ισχύος, της Ευημερίας και της Φτώχειας» (Why Nations Fail: The Origin of Power, Prosperity and Poverty), οι Αμερικανοί μελετητές Daron Acemoglu και James Robinson υποστηρίζουν τη σχέση μεταξύ της λειτουργίας των πολιτικών θεσμών, αφενός, και της οικονομικής και κοινωνικής ευημερίας, αφετέρου. Η ευημερία συμβάλλει στη δημιουργία λειτουργικών και σταθερών πολιτικών θεσμών, οι οποίοι, στην περίπτωσή μας, συνεχίζουν να εκλείπουν.

Εάν μετά την πτώση του Τείχους του Βερολίνου επικρατούσε η ιδέα ότι η γεωπολιτική έχασε τη σημασία της, σήμερα η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θεωρεί τον εαυτό της ως μια «γεωπολιτική επιτροπή». Επομένως, αντί να «επιβεβαιώσει απλώς την ευρωπαϊκή προοπτική για τις χώρες της περιοχής», η ΕΕ καλείται να κερδίσει τη γεωπολιτική μάχη πρώτα και κύρια στο δικό της στρατόπεδο, καθώς η επένδυσή της στην περιοχή είναι ασύγκριτη σε σχέση με άλλους διεθνείς παράγοντες. Η ΕΕ θα πρέπει συνεπώς να προωθήσει ένα βιώσιμο μοντέλο οικονομικής ανάπτυξης που συνοδεύεται από πολιτική και θεσμική ανάπτυξη, ορίζοντας κόκκινες γραμμές για το «ευρωπαϊκό πρότυπο», οι οποίες δεν πρέπει να τους επιτραπεί να μετατραπούν σε γραμμή στην άμμο. /ibna

* Ο Ditmir Bushati είναι Αλβανός πολιτικός και διπλωμάτης που υπηρέτησε ως Υπουργός Εξωτερικών από το 2013 έως το 2019. Στο παρελθόν προήδρευσε της Κοινοβουλευτικής Επιτροπής για την Ευρωπαϊκή Ολοκλήρωση.